Adwokatura Polska

Małżeństwo „na siłę”? Kiedy nie można się rozwieść, pomimo szczerej chęci… ?

Małżeństwo „na siłę”? Kiedy nie można się rozwieść, pomimo szczerej chęci… ?

Paweł Milewski

25.01.2019

Czy jeżeli doszło do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego sąd zawsze przychyli się do żądania orzeczenia rozwodu? Czy są sytuacje, w których małżonkowie będą niejako zmuszeni pozostać w związku małżeńskim „na siłę”?

Pomimo ziszczenia się pozytywnych przesłanek rozwodowych w postaci zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego, do orzeczenia rozwodu i tak może nie dojść ze względu na wystąpienie którejś z tzw. negatywnych przesłanek rozwodowych. Zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 58 § 2 i 3), rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli:

  1. wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków,
  2. z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego,
  3. żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że (i) drugi małżonek (niewinny) wyrazi zgodę na rozwód albo (ii) odmowa jego zgody na rozwód jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Pierwsza z ww. przesłanek stanowi realizację podstawowej dla prawa rodzinnego zasady ochrony interesów (dobra) dzieci. Oceniając zgodność orzeczenia rozwodu z dobrem wspólnych małoletnich dzieci należy porównać sytuację, w której dzieci funkcjonują w chwili orzekania przez sąd –  a więc w sytuacji zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżonków – z sytuacją hipotetyczną w jakiej dzieci znajdą się po wydaniu orzeczenia o rozwodzie (zob. wciąż aktualne orzeczenie SN z dnia 13.09.1952 r., sygn. akt C 1702/51). Badając każdą sprawę, w której małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci, sąd będzie musiał zmierzyć się odpowiedzią na pytanie, czy na sam skutek orzeczenia rozwodu sytuacja dziecka ulegnie pogorszeniu? Co do zasady rozwód jest sformalizowaniem pewnego stanu rzeczy, tj. stanu w którym nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia małżonków. Dzieci i tak trwają już w pewnej sytuacji rozpadu rodziny. Stąd na sam skutek orzeczenia rozwodu sytuacja małoletnich nie ulega drastyczniej zmianie. Oddalenie powództwa o rozwód w oparciu o niniejszą przesłanką jest nadzwyczaj rzadkie i ma charakter wyjątkowy.

Drugą negatywną przesłanką rozwodową jest sytuacja, w której orzeczenie rozwodu będzie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Będą to sytuacje szczególne, w których  pomimo całkowitego i nieodwracalnego rozpadu związku małżeńskiego zasady współżycia społecznego przemawiają przeciwko rozwodowi. Jako przykład dla zastosowania opisywanej przesłanki, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9.10.1998 r., sygn. akt III CKN 573/98, wskazał sytuację, w której jedno z małżonków jest nieuleczalnie chore, wymaga pomocy, a rozwód stanowiłby dla niego rażącą krzywdę. W takim stanie faktycznym rozwód należałoby uznać za niedopuszczalny. Wskazywana przesłanka negatywna ma za zadanie przede wszystkim ochronę małżonka niewinnego rozkładu pożycia, który znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej, np. z powodu ciężkiej choroby, zaawansowanego wieku, niemożności zaspokojenia własnych potrzeb.

Trzecią negatywną przesłanką rozwodową jest sytuacja, w której rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia małżeńskiego. Warunek ten jest wyłączony jeżeli:

  • drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód,
  • odmowa zgody na rozwód jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Ostatnia negatywna przesłanka rozwodowa jest zatem uzależniona od kilku okoliczności. W pierwszej kolejności ustalenia wymaga, czy oboje małżonkowie żądają rozwiązania małżeństwa (w przypadku odpowiedzi twierdzącej kolejne etapy nie podlegają analizie). Następnie, w przypadku sprzeciwu jednego z nich, należy odpowiedzieć na pytanie czy rozwiązania małżeństwa żąda małżonek wyłącznie „winny”. Jeżeli w tym miejscu pojawia się odpowiedź twierdząca, na koniec należy zbadać, czy brak zgody małżonka „niewinnego”, nie jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

W kontekście ostatniej przesłanki pewne wątpliwości, a nawet kontrowersje, może budzić zagadnienie, kiedy brak zgody na rozwód małżonka „niewinnego” będzie sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, a więc kiedy brak zgody będzie po prostu nieskuteczny? Wskazany problem pojawiał się w orzecznictwie wielokrotnie, w różnych stanach faktycznych. Jedną z najczęstszych sytuacji była ta, w której małżonek „niewinny” odmawiał zgody na rozwód ze względu na chęć zemsty i celowe uniemożliwienie drugiemu małżonkowi założenia nowej rodziny, czy też ze względu na żądanie nieuzasadnionych korzyści materialnych w zamian za zgodę na rozwód (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21.11.2001 r., sygn. akt III CKN 665/00). W takich sytuacjach, brak zgody na rozwód pozostaje sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

Wiedza i kompetencje

  • logo_uw
  • adwokatura_polska_white
  • logo_uj
  • logo_blc