Zrzeczenie się roszczeń – czy jedno oświadczenie może zamknąć drogę do dochodzenia wszystkich roszczeń z umowy?

Co oznacza zrzeczenie się roszczeń w ugodzie lub aneksie? Katarzyna Anioł omawia zakres klauzul, przyszłe należności i ochronę konsumenta.
Wróć do publikacji

Cyrograf kojarzy się z zobowiązaniem, którego podpisanie może pociągać za sobą daleko idące, trudne do przewidzenia konsekwencje. Choć współczesne porozumienia nie wymagają zawierania paktów z diabłem, również w nich można znaleźć postanowienia, których skutki okazują się szersze, niż mogłoby się początkowo wydawać.

Jednym z nich jest pozornie prosta klauzula o zrzeczeniu się roszczeń wobec kontrahenta.

Tego rodzaju postanowienia pojawiają się w ugodach, porozumieniach kończących współpracę, ale również w aneksach do nadal wykonywanych umów. Czy jednak zrzeczenie się „wszelkich roszczeń” rzeczywiście oznacza rezygnację ze wszystkich należności? Czy obejmuje także wynagrodzenie, którego termin płatności jeszcze nie nadszedł lub roszczenia przyszłe?

Jak pokazuje orzecznictwo, podobnie brzmiące klauzule mogą wywoływać odmienne skutki prawne. Decydujące znaczenie mają bowiem nie tylko użyte sformułowania, lecz także cel porozumienia i okoliczności jego zawarcia.

Na czym polega zrzeczenie się roszczeń i kiedy jest skuteczne?

Polskie prawo cywilne dopuszcza rezygnację z przysługujących wierzycielowi roszczeń majątkowych.

W zależności od treści porozumienia zrzeczenie się roszczeń może stanowić zwolnienie z długu w rozumieniu art. 508 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 795, dalej „KC”). Zgodnie z tym przepisem zobowiązanie wygasa, gdy wierzyciel zwalnia dłużnika z długu, a dłużnik zwolnienie przyjmuje. Samo jednostronne oświadczenie wierzyciela nie wystarcza zatem do zwolnienia z długu. Konieczne jest przyjęcie zwolnienia przez dłużnika.

Nie każde postanowienie przewidujące rezygnację z dochodzenia należności prowadzi jednak do wygaśnięcia całego zobowiązania. W zależności od jego treści może ono również oznaczać zobowiązanie wierzyciela do niedochodzenia określonych roszczeń, czy też zwolnienie jedynie z części długu. Dlatego istotne jest nie tylko ustalenie, czy strony zamierzały doprowadzić do wygaśnięcia zobowiązania, lecz także określenie zakresu ewentualnego zrzeczenia. Zgodnie z art. 65 § 2 KC przy wykładni umów należy badać przede wszystkim zgodny zamiar stron i cel umowy, a nie opierać się wyłącznie na jej dosłownym brzmieniu. Oznacza to konieczność uwzględnienia treści całego dokumentu oraz okoliczności, w których został zawarty.

Kiedy ugoda zamyka rozliczenia stron?

Wyobraźmy sobie sytuację, w której strony zakończyły współpracę, ale nadal pozostają w sporze dotyczącym wzajemnych rozliczeń. Aby uniknąć postępowania sądowego, zawierają ugodę określającą ostateczną kwotę należności i przewidującą zrzeczenie się dalszych roszczeń wynikających z umowy.

W takich okolicznościach szeroko sformułowana klauzula może skutecznie zamknąć rozliczenia stron, również w zakresie roszczeń niewymienionych w ugodzie indywidualnie.

Na szerokie skutki ugody zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z 12 kwietnia 2018 r., sygn. akt II CSK 375/17. Wskazał, że jeżeli z treści ugody nie wynika, iż obejmuje ona jedynie część roszczeń, należy przyjąć, że strony uregulowały wszystkie elementy stosunku prawnego objętego porozumieniem. Samo niewymienienie określonego roszczenia nie musi więc oznaczać, że zachowano możliwość jego późniejszego dochodzenia. Istotne pozostaje ustalenie, jaki stosunek prawny strony objęły ugodą i czy ograniczyły zakres dokonywanych rozliczeń.

Przykładem szerokiego zrzeczenia jest również wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 31 maja 2016 r., sygn. akt I ACa 1704/15. Sprawa dotyczyła ugody zawartej w związku z realizacją umowy o roboty budowlane. Ugoda została zawarta po podpisaniu protokołu odbioru końcowego i przekazaniu inwestycji do eksploatacji. Ugoda służyła uchyleniu sporów między stronami i zawierała wyraźne zrzeczenie się roszczeń, w tym związanych z rękojmią, gwarancją oraz niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania.

Sąd zaakceptował skuteczność takiego rozwiązania. Kiedy zamawiający wystąpił z żądaniem zapłaty z tytułu rękojmi za wady robót, powództwo zostało oddalone, a sąd apelacyjny utrzymał to rozstrzygnięcie. Zrzeczenie zawarte w ugodzie zakwalifikowano jako zwolnienie z długu przyjęte przez drugą stronę.

Orzeczenia pokazują, że przy podpisywaniu ugody istotne jest nie tylko to, ile i kiedy druga strona zapłaci, lecz także to, z jakich roszczeń strony rezygnują w zamian za zakończenie sporu. Zbyt szeroka klauzula zawarta w ugodzie może uniemożliwić późniejsze dochodzenie dodatkowych należności, nawet jeśli nie wymieniono ich wprost.

Niewymagalne wynagrodzenie nie zawsze jest objęte zrzeczeniem

Odmiennie może przedstawiać się sytuacja, gdy porozumienie dotyczy jedynie części rozliczeń, a wierzycielowi przysługują również inne należności wynikające z tej samej umowy.

Takie zagadnienie rozstrzygał Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 9 grudnia 2019 r., sygn. akt VII AGa 1455/18.

Sprawa dotyczyła porozumienia zawartego przez podwykonawcę z inwestorem odpowiadającym za zapłatę jego wynagrodzenia. Przewidywało ono zapłatę określonej kwoty na rzecz podwykonawcy oraz zrzeczenie się dalszych roszczeń wobec inwestora wynikających z umowy podwykonawczej.

Pomimo szerokiego brzmienia klauzuli sąd uznał, że zrzeczenie nie obejmowało innej wierzytelności podwykonawcy, która w chwili zawierania porozumienia już istniała, ale nie stała się jeszcze wymagalna.

Decydujące znaczenie miało ustalenie rzeczywistego przedmiotu porozumienia. Negocjacje stron dotyczyły bowiem zapłaty konkretnej należności, a nie całości rozliczeń wynikających z kontraktu.

Sąd zwrócił również uwagę na gospodarczy sens proponowanej przez pozwanego interpretacji. Trudno byłoby racjonalnie wyjaśnić, dlaczego podwykonawca miałby zrezygnować ze znacznej wierzytelności, nieobjętej negocjacjami, w zamian za zapłatę istotnie niższej kwoty.

Sąd nie rozstrzygał przy tym o generalnej dopuszczalności zrzeczenia się roszczeń niewymagalnych. Uznał natomiast, że w okolicznościach konkretnej sprawy sporna wierzytelność nie została objęta porozumieniem, mimo szerokiego brzmienia zawartej w nim klauzuli.

Orzeczenie pokazuje, że nawet szerokie sformułowanie zrzeczenia się roszczeń nie zwalnia z konieczności ustalenia, jakie konkretnie należności strony zamierzały nim objąć. Sam brak wymagalności wierzytelności nie przesądza natomiast o niedopuszczalności jej umorzenia.

Kiedy zrzeczenie może objąć roszczenia przyszłe?

Wiele wątpliwości wywołują również klauzule zawierane w trakcie realizacji kontraktu, gdy część zobowiązań stron ma zostać wykonana dopiero w przyszłości.

Czy można skutecznie zrezygnować z wierzytelności, która w chwili podpisywania porozumienia jeszcze nie istnieje?

Na możliwość zwolnienia z długu przyszłego wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 3 października 2008 r., sygn. akt I CSK 125/08. Sąd dopuścił taką konstrukcję, zastrzegając jednak, że przyszły obowiązek świadczenia musi być dostatecznie sprecyzowany, a jego powstanie powinno wynikać z określonej i dostatecznie ukształtowanej sytuacji prawnej. Sprawa dotyczyła zrzeczenia się przyszłych odsetek od niezapłaconej części ceny. Określone były strony zobowiązania, kwota, od której naliczano odsetki, oraz ich wysokość, a w chwili zawierania ugody istniał już stan opóźnienia w zapłacie.

Także w opisanej wcześniej sprawie zakończonej wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 31 maja 2016 r., sygn. akt I ACa 1704/15, strony wyraźnie objęły ugodą roszczenia z rękojmi i gwarancji mogące powstać w przyszłości. Nie była to więc ogólna rezygnacja z wszelkich przyszłych roszczeń, lecz postanowienie odnoszące się do wskazanych kategorii roszczeń z konkretnej umowy.

Nie oznacza to jednak, że każde ogólne zrzeczenie się roszczeń automatycznie obejmuje wszystkie przyszłe wierzytelności.

Przykładowo strony mogą podpisać aneks ograniczający zakres robót i odpowiednio zmniejszający wynagrodzenie wykonawcy, a jednocześnie zamieścić w nim postanowienie, zgodnie z którym wykonawca zrzeka się wszelkich roszczeń wynikających z umowy. Czy takie oświadczenie obejmuje również wynagrodzenie za roboty, które wykonawca ma dopiero zrealizować?

Odpowiedź wymaga ustalenia, czy przyszłe należności zostały dostatecznie określone oraz czy strony rzeczywiście zamierzały objąć je porozumieniem.

Inaczej można bowiem oceniać ugodę zmierzającą do definitywnego zakończenia rozliczeń, a inaczej aneks, na podstawie którego strony nadal mają wykonywać wzajemne świadczenia.

Sama ogólna formuła zrzeczenia się roszczeń nie przesądza zatem o rezygnacji z wynagrodzenia za świadczenia, które mają zostać wykonane w przyszłości.

Zrzeczenie się roszczeń przez konsumenta podlega dodatkowej kontroli

Inaczej może przedstawiać się ocena postanowienia zawartego w umowie z konsumentem. Zastosowanie znajdują wówczas dodatkowe mechanizmy ochronne, w szczególności przepisy dotyczące niedozwolonych postanowień umownych.

Na potrzebę zapewnienia konsumentowi możliwości świadomego podjęcia decyzji o rezygnacji z określonych uprawnień zwrócił uwagę Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 9 lipca 2020 r., C-452/18, Ibercaja Banco.

Orzeczenie to potwierdza, że dopuszczalność zawarcia ugody z konsumentem nie oznacza automatycznie skuteczności każdego zawartego w niej postanowienia o zrzeczeniu się roszczeń. Znaczenie mają m.in. świadomy charakter decyzji konsumenta oraz przejrzystość uzgodnionych warunków. Trybunał wskazał ponadto, że nie wiąże konsumenta warunek, zgodnie z którym rezygnuje on, w odniesieniu do przyszłych sporów, z sądowego dochodzenia roszczeń opartych na prawach wynikających z dyrektywy 93/13 dotyczącej nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.

Dlaczego warto zasięgnąć porady w sprawie zrzeczenia się roszczeń?

Przywołane orzeczenia pokazują, że skuteczność zrzeczenia się roszczeń zależy nie tylko od brzmienia klauzuli, lecz także od okoliczności jej zastosowania. Ogólne sformułowanie nie zawsze obejmie wszystkie należności wynikające z umowy, ale odpowiednio określone zrzeczenie może dotyczyć również roszczeń przyszłych.

Dobrze obrazuje to wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 30 marca 2023 r., sygn. akt I AGa 422/21, dotyczący oświadczeń dalszego podwykonawcy o otrzymaniu wymagalnego wynagrodzenia i zrzeczeniu się roszczeń z tego tytułu. Sąd uznał, że jedno z oświadczeń skutecznie objęło należność wynikającą z faktury, której termin płatności już upłynął. Nie rozciągnął natomiast jego skutków na należność z kolejnej faktury, która została doręczona kontrahentowi dopiero po złożeniu oświadczenia, a termin jej płatności jeszcze nie nadszedł. Rozróżnienie to wynikało z zakresu konkretnego oświadczenia i stanu rozliczeń stron.

Podpisanie klauzuli o zrzeczeniu się roszczeń nie musi zatem zamykać drogi do dochodzenia każdej należności z kontraktu. Konieczne jest ustalenie, które roszczenia rzeczywiście zostały nią objęte. Nie oznacza to jednak, że należności niewymagalne są zawsze wyłączone ze zrzeczenia. W tej sprawie o takim wyniku zdecydował zakres konkretnego oświadczenia.

Sąd podkreślił również, że podwykonawca jako profesjonalny uczestnik obrotu gospodarczego powinien ponosić konsekwencje składanych oświadczeń. Nie zaakceptował twierdzenia, że podpisywał je w przekonaniu, iż nie wywołają skutków prawnych. Ustalił przy tym, że choć ich treść została narzucona przez kontrahenta, podwykonawca znał cel ich składania. Miały one umożliwić kontrahentowi uzyskanie wynagrodzenia od generalnego wykonawcy lub inwestora i zabezpieczać te podmioty przed podwójną zapłatą.

Uważność jest więc potrzebna nie tylko przy zawieraniu umowy, lecz także przy podpisywaniu aneksów, porozumień i oświadczeń o stanie rozliczeń. Szczególnie przedsiębiorcy nie powinni traktować takich dokumentów jako formalności pozostających bez wpływu na możliwość dochodzenia zapłaty. Przed podpisaniem warto sprawdzić, jakich należności dotyczy oświadczenie, czy potwierdza rzeczywisty stan rozliczeń oraz czy nie obejmuje rezygnacji z roszczeń, które miały zostać zachowane.

Jeżeli zakres proponowanego zrzeczenia budzi wątpliwości, warto wyjaśnić je przed podpisaniem dokumentu i zadbać o precyzyjne określenie jego skutków. Również wtedy, gdy spór już powstał, samo sformułowanie „wszelkie roszczenia” nie przesądza jeszcze o jego wyniku. Fachowa analiza treści dokumentu i okoliczności jego podpisania może pomóc ocenić, czy i w jakim zakresie zachowano możliwość dochodzenia należności.

Skontaktuj się

Potrzebujesz wsparcia prawnego w tym zakresie?

Umów konsultację
PUBLIKACJE W TEJ SPECJALIZACJI