W każdym sezonie grzewczym wraca pytanie, czy użytkownik lokalu w budynku wielolokalowym może uniknąć opłat za ogrzewanie, jeżeli nie korzysta z grzejników. Obowiązujące przepisy odpowiadają na to pytanie przecząco. Poniżej omawiamy podstawy prawne tego obowiązku oraz wynikające z nich zadania zarządów wspólnot mieszkaniowych i spółdzielni.
Ciepło w budynku wielolokalowym jako wspólny zasób
Zapotrzebowanie na ciepło w budynku wielolokalowym trzeba oceniać dla całego budynku, a nie dla każdego lokalu osobno. Lokal, w którym użytkownik zakręcił grzejniki, nadal pobiera ciepło, które przenika do niego przez przegrody wewnętrzne, czyli ściany i stropy, z sąsiednich mieszkań. W efekcie użytkownicy tych mieszkań zużywają więcej energii. Jeżeli koszty rozlicza się według wskazań podzielników, ponoszą oni też wyższe koszty ogrzewania. Zjawisko to określa się potocznie mianem „pasożytnictwa cieplnego”. Właśnie dlatego ustawodawca przyjął zasady rozliczeń, zgodnie z którymi każdy lokal ponosi część kosztów ogrzewania budynku niezależnie od tego, jak korzysta z grzejników.
Konstrukcja opłaty za ogrzewanie
Zgodnie z art. 45a ust. 8 Prawa energetycznego koszty zakupu ciepła rozlicza się w dwóch częściach. Koszty stałe dostawy ciepła na centralne ogrzewanie, łącznie z ogrzewaniem części wspólnych, rozdziela się proporcjonalnie do powierzchni lub kubatury lokali. Według wskazań ciepłomierzy albo podzielników kosztów rozdziela się wyłącznie część zmienną. Użytkownik lokalu z zakręconymi grzejnikami pozostaje więc zobowiązany do pokrycia przypadającej na jego lokal części kosztów stałych. Obowiązek ten wynika bezpośrednio z ustawy.
Dolna granica obowiązuje także w części zmiennej. Zgodnie z § 7 ust. 2 rozporządzenia Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 7 grudnia 2021 r. metodę rozliczenia opartą na podzielnikach można stosować tylko wtedy, gdy dla każdego sezonu grzewczego da się wyznaczyć minimalny i maksymalny koszt zmienny w przeliczeniu na 1 m² powierzchni lokalu. Na podstawie § 8 ust. 2 koszt minimalny odpowiada wartości ciepła potrzebnego do utrzymania w lokalu temperatur nie niższych niż obliczeniowe, określone w przepisach techniczno-budowlanych. Jeżeli wskazania podzielników są niższe, lokal obciąża się kosztem minimalnym. Regulaminy rozliczeń należało dostosować do tych wymagań w terminie 12 miesięcy od wejścia rozporządzenia w życie (§ 12), czyli najpóźniej w grudniu 2022 r.
Próg 15 proc. a stan prawny
Przepisy nie określają ogólnokrajowej stawki procentowej kosztu minimalnego ani nie posługują się pojęciem „temperatury bazowej”. Próg 15 proc. kosztów zmiennych przyjęła w regulaminach część spółdzielni i wspólnot jako uproszczony sposób wyznaczania kosztu minimalnego. Niektóre podmioty stosują inne wartości, na przykład 20 proc. Przyjęcie progu procentowego jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy wynika on z obliczeń wykonanych dla konkretnego budynku metodą z § 8 ust. 2 rozporządzenia. Wartość przejęta z regulaminu innego podmiotu, bez takich obliczeń, będzie słabym punktem rozliczenia w razie sporu.
Obowiązek zdalnego odczytu do 1 stycznia 2027 r.
Zgodnie z art. 16 ustawy z dnia 20 kwietnia 2021 r. o zmianie ustawy o efektywności energetycznej oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r. poz. 868) do 1 stycznia 2027 r. właściciel lub zarządca budynku wielolokalowego musi zastąpić ciepłomierze, podzielniki kosztów ogrzewania i wodomierze ciepłej wody użytkowej zamontowane przed 22 maja 2021 r. urządzeniami z funkcją zdalnego odczytu. Obowiązek dotyczy budynków, w których stosowanie takich urządzeń jest technicznie wykonalne i opłacalne (art. 45a ust. 7a i 7b Prawa energetycznego). Za jego naruszenie Prezes URE może nałożyć w drodze decyzji karę pieniężną od 1000 do 5000 zł (art. 56 ust. 1 pkt 6a). Ministerstwo Klimatu i Środowiska nie zgodziło się na przesunięcie tego terminu, co potwierdziło w odpowiedzi na petycję z 4 października 2023 r.
Kontrola wychłodzenia lokali
Zarządca ani administrator nie mają prawa wejść do lokalu bez zgody właściciela lub najemcy w celu sprawdzenia grzejników. Wychłodzenie lokalu można jednak wykazać na podstawie zdalnych odczytów, analizy porównawczej zużycia w lokalach o podobnej powierzchni i położeniu albo monitoringu pionów grzewczych. Dodatkowo, zgodnie z warunkami technicznymi, regulatory dopływu ciepła powinny uniemożliwiać obniżenie temperatury poniżej 16°C w pomieszczeniach, dla których przewidziano temperaturę co najmniej 20°C. Dlatego w budynkach wielorodzinnych stosuje się blokady termostatów grzejnikowych.
Podsumowanie
Zakręcenie grzejników nie zwalnia użytkownika lokalu z obowiązku ponoszenia kosztów ogrzewania. Obowiązek pokrycia kosztów stałych wynika wprost z art. 45a ust. 8 Prawa energetycznego. W części zmiennej lokal obciąża co najmniej koszt minimalny wyznaczony zgodnie z rozporządzeniem z 7 grudnia 2021 r. Mechanizm ten nie jest nowym rozwiązaniem związanym z datą 1 stycznia 2027 r., ponieważ ten termin dotyczy wyłącznie wymiany urządzeń pomiarowych na urządzenia ze zdalnym odczytem.
Dla wspólnot mieszkaniowych i spółdzielni kluczowe znaczenie ma zatem prawidłowość regulaminu rozliczeń. Upływ terminu na zaskarżenie uchwały wspólnoty (art. 25 ustawy o własności lokali) nie wyłącza możliwości zakwestionowania rozliczenia w procesie o zapłatę. Właściciel może wówczas podnieść zarzut, że regulamin albo samo rozliczenie narusza przepisy. Wspólnota jako powód musi wtedy wykazać wysokość dochodzonej należności, w tym sposób wyznaczenia kosztu minimalnego i współczynników wyrównawczych. Regulamin oparty na obliczeniach wykonanych dla konkretnego budynku jest więc najskuteczniejszym zabezpieczeniem przed sporami o rozliczenie kosztów ogrzewania.