„Frankowicze” ponownie w TSUE – omawiamy pytania prejudycjalne SO w Gdańsku

„Frankowicze” ponownie w TSUE – omawiamy pytania prejudycjalne SO w Gdańsku

Sąd Okręgowy w Gdańsku dnia 30 grudnia 2019 r. skierował kolejny wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, w sprawie dotyczącej kredytu frankowego do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Zadane pytania budzą ogromne kontrowersje, głównie ze względu na fakt, iż odpowiedzi na nie możemy znaleźć już w orzecznictwie zarówno TSUE jak i Sądu Najwyższego. Niemniej jednak „frankowicze” obawiają się, że sądy po raz kolejny zawieszą postępowania w toczących się sprawach, do momentu ustosunkowania się przez TSUE do zadanych pytań, co będzie miało wpływ na ich znaczne przedłużenie. Wielu jednak stoi na stanowisku, że do zawieszenia postępowań nie dojdzie, przynajmniej w sądach należących do apelacji warszawskiej, z uwagi na to, że to właśnie w Warszawie sądy rozpatrują najwięcej spraw „frankowych” oraz zazwyczaj doskonale znają orzecznictwo w tym zakresie, a w związku z tym, w ich ocenie nie będzie podstaw do podejmowania takich decyzji.

1. Aneks a unieważnienie umowy

Pierwsze pytanie, które zostało zadane przez SO w Gdańsku brzmi następująco:

„Czy art. 3 ust. 1 i 2 w zw. z art. 4 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13 EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich winien być rozumiany w ten sposób, że sąd krajowy ma obowiązek stwierdzenia nieuczciwości (w rozumieniu art. 3 ust. 1 Dyrektywy) warunku umowy zawartej z konsumentem także wówczas, gdy w dacie orzekania na skutek dokonanej przez strony w formie aneksu zmiany treści umowy, warunek został zmieniony tak, że nie ma charakteru nieuczciwego, a stwierdzenie nieuczciwości warunku w jego pierwotnym brzmieniu może skutkować upadkiem (unieważnieniem) całej umowy?”

Zarówno przez TSUE jak i SN wielokrotnie była podejmowana problematyka skutków (a w zasadzie ich braków) zawarcia przez strony aneksu do umowy posiadającej niedozwolone postanowienia skutkujące jej nieważnością. TSUE w wyroku z dnia 21 grudnia 2016 r. w połączonych sprawach C-154/15, C-307/15 i C-308/15 jednoznacznie wskazał, że „art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć co do zasady skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku rzeczonego warunku”.

Spójne z TSUE stanowisko przedstawił również SN w uchwale 7 sędziów z dnia 20 czerwca 2018 r., sygn. akt: III CZP 29/17. Sąd Najwyższy wskazał, że nie jest możliwe sanowanie niedozwolonego postanowienia na skutek późniejszych czynności, w postaci chociażby zawarcia przez strony umowy, w której strony dokonają zmian ich treści. Takie akty zakładają nieskuteczność postanowień, są więc wtórne wobec stwierdzenia abuzywności, a nadto podlegają ocenie pod kątem dopuszczalności, z zastosowaniem ogólnych instrumentów ochronnych, wynikających z ustawy (np. art. 3531 i art. 58 KC), prawa unijnego (art. 6 i 7 dyrektywy 93/13) lub Konstytucji (np. art. 2).  Skuteczność takiej czynności jest możliwa jedynie w przypadku, gdy jej podstawą była „świadoma, wyraźna i wolna” zgoda konsumenta.

Zdaniem Sądu Najwyższego skutków takich nie wywiera jednostronna czynność prawna przedsiębiorcy, np. wzorzec wydany w trakcie trwania stosunku umownego o charakterze ciągłym albo taka umowa, na której istotną treść konsument nie wywarł rzeczywistego wpływu. Dodatkowo konsument musi wyrazić jednoznacznie, wyraźnie zgodę na sanowanie wadliwego postanowienia. Zgoda konsumenta na wyeliminowanie lub zmianę abuzywnego postanowienia, nawet jeżeli była indywidualnie uzgodniona nie stanowi zdaniem SN woli sanowania wadliwego postanowienia wywierającej skutek ex tunc. Sąd Najwyższy popiera pogląd, że na ocenę niedozwolonego charakteru postanowień nie mogą mieć wpływu okoliczności powstałe po zawarciu umowy, w tym również sposobu stosowania postanowienia umowy w praktyce przemawiają także ogólne zasady dotyczące kontroli zgodności treści umowy z wymaganiami słuszności kontraktowej, gdyż zarówno na gruncie art. 3531 i art. 58 § 2, a także art. 388 KC. w doktrynie dominuje pogląd, iż decydujące znaczenie w ramach tej kontroli mają okoliczności istniejące w momencie zawarcia umowy. Powyższe stanowisko zostało przez Sąd Najwyższy potwierdzone w ustnych motywach rozstrzygnięcia w wyroku z dnia 7 listopada 2019 r., w sprawie o sygn. akt: IV CSK 13/19.

2. Postanowienie abuzywne w części?

Kolejne pytanie prejudycjalne postawione przez SO w Gdańsku ma następującą treść:

“Czy art. 6 ust 1 w zw. z art. 3 ust. 1 i 2 zdanie 2 oraz art. 2. Dyrektywy Rady 93/13/ EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich winien być rozumiany w ten sposób, że zezwala sądowi krajowemu na stwierdzenie nieuczciwości tylko niektórych elementów warunku umownego dotyczącego ustalanego przez bank kursu wymiany waluty, do której indeksowany jest udzielony konsumentowi kredyt (tak jak w postępowaniu głównym) tj. przez eliminację zapisu dotyczącego ustalanej jednostronnie i w niejasny sposób marży banku będącej składową kursu wymiany, a pozostawienie jednoznacznego postanowienia odnoszącego się do średniego kursu banku centralnego (Narodowego Banku Polskiego), co nie rodzi potrzeby zastąpienia wyeliminowanej treści jakimkolwiek przepisem prawa, a skutkować będzie przywróceniem  rzeczywistej równowagi pomiędzy konsumentem a przedsiębiorcą, choć zmieni istotę zapisu dotyczącego spełnienia świadczenia przez konsumenta z korzyścią dla niego?”

Na przedmiotowe pytanie odpowiedzi udzielił TSUE właściwie w wyroku wydanym w połączonych sprawach C‑70/17 i C‑179/17. Trybunał wskazał, że nie jest dopuszczalne zmienianie treści nieuczciwych postanowień zawartych w umowach przez sąd krajowy, ponieważ takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu zawartego w art. 7 dyrektywy 93/13. Takie uprawnienie zdaniem TSUE przyczyniłoby się bowiem do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców poprzez brak stosowania takich nieuczciwych warunków wobec konsumentów, ponieważ nadal byliby oni zachęcani do stosowania rzeczonych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały one być unieważnione, to jednak umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, tak aby zagwarantować w ten sposób interes rzeczonych przedsiębiorców (wyroki w sprawach: C‑618/10 i C‑26/13). W dalszej części TSUE podkreślił, że nie jest dopuszczalne częściowe utrzymanie postanowień w mocy ponieważ miałoby to bezpośredni wpływ na ww. skutek odstraszający.

Powyższe stanowisko podziela Sąd Najwyższy, który w uchwale z dnia 17 czerwca 2007 r., w sprawie o sygn. akt: III CZP 62/07 uznał, że dokonywanie podziału postanowienia abuzywnego na część prawidłową i nieprawidłową jest niedopuszczalne, a więc także uznanie postanowienia umownego za niedozwolone jedynie w części należy uznać za wykluczone.

3. Wpływ ustawy antyspreadowej na unieważnienie umowy

Trzecie pytanie zostało sformułowane przez SO w Gdańsku następująco:

„Czy art. 6. ust. 1. w związku z art. 7. ust 1. Dyrektywy Rady 93/13/ EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy rozumieć w ten sposób, że nawet w sytuacji wprowadzenia przez ustawodawcę krajowego środków zapewniających zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków umownych, takich jak badany w postępowaniu głównym, poprzez wprowadzenie przepisów nakładających na banki obowiązek szczegółowego określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego wyliczana jest kwota kredytu, rat kapitałowo-odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu, interes publiczny sprzeciwia się stwierdzeniu nieuczciwości tylko niektórych elementów warunku umownego w sposób opisany w pytaniu drugim?”

W odniesieniu natomiast do powyższego pytania należy wskazać ponownie na uchwałę 7 sędziów SN z dnia 20 czerwca 2018 r., sygn. akt: III CZP 29/17, która w pewnym zakresie odniosła się do pytania SO w Gdańsku. SN podkreślił, że także czynności podejmowane przez ustawodawcę polegające na zmianie przepisów, a przez to wywierające wpływ na treść spornych stosunków prawnych musi brać pod uwagę zastosowanie ogólnych instrumentów ochronnych mających swe źródło w ustawie, prawie unijnym, Konstytucji.

Nadto, TSUE w wyroku zapadłym w sprawie C-118/17 odpowiadając na pytania zadane przez sąd węgierski, wskazał, że ingerencja ustawą, która nie ma na celu eliminacji ryzyka związanego z warunkiem walutowym, nie może uniemożliwiać żądania stwierdzenia nieważności umowy. Zdaniem Trybunału to konsument podejmuje decyzję, czy wyraża zgodę na stwierdzenie nieważności umowy.  Co istotne, TSUE w wyroku wydanym w połączonych sprawach C‑154/15, C‑307/15 i C‑308/15 podkreślił, że każdy konsument, który posiada w swojej umowie abuzywne postanowienia musi mieć możliwość powołania się na nie.

4. Skutki i wymagalność roszczeń stron w przypadku unieważnienia umowy

Następne pytanie zadane TSUE to:

„Czy brak obowiązywania umowy, o którym mowa w art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/ EWG z dnia kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach, stanowiący rezultat wyłączenia nieuczciwych warunków umownych, określonych w art. 2. lit a) w zw. z art. 3. Dyrektywy, należy rozumieć w ten sposób, że jest to sankcja, która może nastąpić jako rezultat konstytutywnego orzeczenia sądu wydanego na wyraźne żądanie konsumenta z konsekwencjami od momentu zawarcia umowy tj. ex tunc, a roszczenia restytucyjne konsumenta i przedsiębiorcy stają się wymagalne wraz z uprawomocnieniem się wyroku?”

Na powyższe pytanie odpowiedź zawiera wyrok TSUE wydany w sprawie C-473/00, w którym wskazał, iż stwierdzenie niedozwolonych postanowień umownych nie może podlegać przedawnieniu, w przeciwieństwie do roszczeń majątkowych z nimi związanych.

Dodatkowe wskazówki interpretacyjne zawarte są również w wyroku zapadłym w sprawie C-243/08, w którym Trybunał wskazał, że: „art. 6 ust. 1 dyrektywy należy interpretować w taki sposób, iż nieuczciwy warunek umowny nie wiąże konsumenta i że nie jest konieczne w tym względzie, żeby taki warunek został przez niego wcześniej skutecznie zaskarżony (…) sąd krajowy jest zobowiązany z urzędu do zbadania nieuczciwego charakteru warunku umownego, o ile dysponuje niezbędnymi w tym celu informacjami co do okoliczności prawnych i faktycznych. W przypadku gdy sąd krajowy uzna dany warunek umowny za nieuczciwy – nie stosuje go, chyba że konsument się temu sprzeciwi”.

5. Obowiązek informowania konsumenta o skutkach unieważnienia umowy

Ostatnie pytanie zadane TSUE zostało sformułowane w następujący sposób:

 „Czy art. 6. ust 1. Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w związku z art. 47. Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej z dnia 30 marca 2010 r. należy rozumieć w ten sposób, że nakłada on na sąd krajowy obowiązek informowania konsumenta, który zgłosił żądanie stwierdzenia nieważności umowy w związku z eliminacją warunków nieuczciwych, o skutkach prawnych takiego rozstrzygnięcia, w tym także o możliwych roszczeniach restytucyjnych przedsiębiorcy (banku), nawet niezgłoszonych w danym postępowaniu a także takich, których zasadność nie jest jednoznacznie przesądzona, nawet w sytuacji, gdy konsument jest reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika?”

W zakresie powyższego pytania należy wskazać, że pozostaje ono dla wielu niezrozumiałe. Wspomniana dyrektywa bowiem nie reguluje kwestii proceduralnych. Pytanie odnosi się do przepisów regulujących procedurę i będących przepisami prawa krajowego. Niemniej jednak warto zaznaczyć, że w zapadłym niedawno wyroku w sprawie Dziubak, C-260/18, TSUE nie wskazał, że sąd ma obowiązek informować strony o skutkach unieważnienia umowy. Trybunał zaznaczył jedynie, że sąd ma obowiązek poinformować je o zamiarze stwierdzenia nieważności, po to aby strony mogły w tym zakresie określić swoje stanowisko.

Na marginesie zaznaczyć należy, że SO w Gdańsku zadając przedmiotowe pytanie jednoznacznie sugeruje o możliwości obowiązku zapłaty przez kredytobiorców wynagrodzenia bankom za korzystanie z kapitału. Na konsekwencje unieważnienia umowy Trybunał zwracał uwagę w wyroku w sprawie C-26/13, wspominając jedynie o obowiązku zwrotu kapitału, a nie odsetek za korzystanie z niego.

Podsumowując powyższe rozważania należy dojść do wniosku, że pytania przedstawione TSUE przez SO w Gdańsku są zbędne, z uwagi na znajdujące się na nie odpowiedzi w orzecznictwie Trybunału jak i Sądu Najwyższego. Niemniej jednak gdyby doszło do rozpoznania przez TSUE przedmiotowej sprawy, można w konsekwencji spodziewać się ujednolicenia orzecznictwa sądów w sprawach frankowych na korzyść kredytobiorców.

„Frankowicze” ponownie w TSUE – omawiamy pytania prejudycjalne SO w Gdańsku

Karolina Kwiatkowska

adwokat | partner

W Kancelarii odpowiada za praktykę postępowań sądowych, głównie spraw frankowych oraz spraw WIBOR. Specjalizuje się w rozwiązywaniu sporów, w tym w szczególności w prowadzeniu postępowań sądowych przeciwko bankom o roszczenia wynikające z umów kredytów, w tym kredytów powiązanych z kursem waluty obcej oraz kredytów złotówkowych opartych na zmiennym oprocentowaniu WIBOR. Reprezentuje Klientów w cywilnych postępowaniach […]

Adres

Czupajło Ciskowski & Partnerzy Kancelaria Adwokacka Sp.p.
ul. Śniadeckich 17
00-654 Warszawa

NIP: 5272819774 | KRS: 0000693729

Filia Kancelarii w Lublinie:
ul. Zana 11a, 20-601 Lublin
lublin@ccka.pl

Filia Kancelarii w Łodzi:
ul. Narutowicza 40/1, 90-135 Łódź
lodz@ccka.pl

Filia Kancelarii w Białymstoku:
ul. Warszawska 6 lok. 32, 15-063 Białystok
bialystok@ccka.pl

Filia Kancelarii w Rzeszowie:
ul. Jana i Jędrzeja Śniadeckich 20D/7, 35-006 Rzeszów
rzeszow@ccka.pl

Filia Kancelarii w Gdańsku:
ul. Jana Heweliusza 11/811, 80-890 Gdańsk
gdansk@ccka.pl

Filia Kancelarii w Olsztynie:
ul. Kajki 10-12, 10-547 Olsztyn
olsztyn@ccka.pl

Napisz do nas

Formularz kontaktowy
Zgoda
* pola obowiązkowe

Serwis wykorzystuje pliki cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na wykorzystywanie plików cookies. Dowiedz się więcej

Akceptuję