Fuzje i przejęcia spółek: proces, due diligence i zabezpieczenia

Stan prawny: 9 października 2026 r. | Czas czytania: ok. 15 minut

Dla kogo: wspólnicy i akcjonariusze, zarządy, inwestorzy branżowi i finansowi oraz właściciele przygotowujący spółkę do sprzedaży

Najważniejsze w 60 sekund

W transakcji udziałowej nabywca przejmuje udziały albo akcje, a spółka zachowuje aktywa, umowy, długi i historię. W transakcji aktywowej nabywa się przedsiębiorstwo, jego zorganizowaną część albo wybrane składniki.

Due diligence nie zastępuje umowy. Wyniki badania trzeba przełożyć na cenę, warunki zamknięcia, oświadczenia i zapewnienia, szczególne zwolnienia z odpowiedzialności, zabezpieczenie zapłaty oraz działania naprawcze.

Przed podpisaniem należy sprawdzić ograniczenia zbycia udziałów lub akcji, zgody organów spółek, prawa pierwszeństwa, klauzule change of control, finansowanie oraz zgody regulacyjne.

Zamiar koncentracji zgłasza się Prezesowi UOKiK, jeżeli łączny światowy obrót przedsiębiorców uczestniczących w koncentracji w roku obrotowym poprzedzającym rok zgłoszenia przekracza równowartość 1 mld euro albo ich łączny obrót w Polsce w tym roku przekracza równowartość 50 mln euro i nie zachodzi wyłączenie (art. 13 ust. 1 i art. 14 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów).

Od kontroli koncentracji trzeba odróżnić kontrolę niektórych inwestycji. Od 24 lipca 2025 r. jej zmieniony reżim ma charakter stały i może dotyczyć chronionych polskich podmiotów oraz określonych inwestorów.

Podpisanie umowy i zamknięcie transakcji często są rozdzielone. Do dnia zamknięcia strony wykonują warunki zawieszające, a sprzedający prowadzi biznes w uzgodnionych granicach.

Share deal, asset deal czy reorganizacja przed sprzedażą

W share deal zobowiązania nie przechodzą na kupującego jako jego własny dług — pozostają zobowiązaniami spółki, której udziały kupił. Wartość udziałów i możliwość wypłaty z inwestycji zależą jednak od całego bilansu i historii tej spółki. Dlatego zakres badania bywa szerszy niż przy zakupie oznaczonych aktywów.

Przy sprzedaży przedsiębiorstwa art. 55² KC ustanawia regułę objęcia czynnością wszystkiego, co wchodzi w jego skład, chyba że co innego wynika z treści czynności prawnej albo z przepisów szczególnych. Nabywca odpowiada solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa na zasadach art. 55⁴ KC, chyba że chwili nabycia nie wiedział o tych zobowiązaniach, mimo zachowania należytej staranności. Jego odpowiedzialność jest ograniczona wartością nabytego przedsiębiorstwa według stanu z chwili nabycia i cen z chwili zaspokojenia wierzyciela. Odpowiedzialności tej nie można bez zgody wierzyciela wyłączyć ani ograniczyć.

Co trzeba sprawdzić przed wyborem struktury

które aktywa, umowy, licencje, pracownicy i finansowanie są konieczne do samodzielnego działania biznesu;

czy umowy przewidują zakaz cesji, change of control, wcześniejszą spłatę, obowiązek zgody albo zawiadomienia;

czy składniki są obciążone hipoteką, zastawem, przewłaszczeniem, zastrzeżeniem własności albo zakazem rozporządzania;

czy decyzje, zezwolenia i koncesje pozostaną przy spółce lub mogą przejść w wybranej strukturze;

czy transfer zakładu pracy uruchomi art. 23¹ Kodeksu pracy;

jak struktura wpływa na CIT, VAT, PCC, sukcesję podatkową i korekty rozliczeń;

czy przed sprzedażą trzeba wydzielić nieruchomość, działalność uboczną albo ryzyko historyczne.

Nie ma modelu zawsze bezpieczniejszego. Sprzedaż udziałów upraszcza ciągłość działalności, ale zwiększa znaczenie ryzyk historycznych. Zakup aktywów pozwala je selekcjonować, lecz może wymagać wielu zgód i nie zawsze zapewnia przeniesienie kompletnego biznesu.

Due diligence jako mapa decyzji transakcyjnych

Badanie powinno odpowiadać na pytania istotne dla konkretnego modelu i branży. Standardowy zakres obejmuje tytuł do udziałów i aktywów, strukturę grupy, umowy handlowe i finansowanie, nieruchomości, własność intelektualną, zatrudnienie, postępowania, podatki, ochronę danych, cyberbezpieczeństwo, compliance, pomoc publiczną oraz regulacje sektorowe.

Data room powinien mieć indeks, kontrolę dostępu, wersjonowanie i rejestr pytań. Samo udostępnienie dokumentu nie powinno automatycznie oznaczać skutecznego ujawnienia danej okoliczności w odniesieniu do każdego zapewnienia. Umowa powinna określić, co jest ujawnieniem dostatecznie szczegółowym i które dokumenty składają się na pakiet ujawnień.

Dokumenty transakcyjne i ich funkcje

• NDA: poufność, cel wykorzystania danych, dostęp doradców, zwrot lub usunięcie dokumentów oraz zasady kontaktu z pracownikami i kontrahentami.
• List intencyjny lub term sheet: struktura, orientacyjna cena, harmonogram, wyłączność, koszty i zakres postanowień wiążących.
• Umowa sprzedaży: przedmiot, cena, podpisanie umowy i zamknięcie transakcji, warunki, odpowiedzialność, zobowiązania stron oraz rozliczenia.
• List ujawnień: konkretne wyjątki od zapewnień sprzedającego.
• Dokumenty zamknięcia: zgody, uchwały, zwolnienia zabezpieczeń, rezygnacje, potwierdzenia płatności i aktualizacja rejestrów.
• Umowy dodatkowe: rachunek escrow, umowa przejściowego świadczenia usług, najem, licencja, finansowanie sprzedającego, zatrudnienie menedżerów albo zakaz konkurencji.

List intencyjny nie powinien przypadkowo tworzyć obowiązku zawarcia umowy przyrzeczonej. Trzeba jednoznacznie wskazać, które postanowienia są wiążące, zwłaszcza poufność, wyłączność, koszty, prawo właściwe i rozwiązywanie sporów. W umowach bada się raczej zgodny zamiar stron i cel umowy niż jej dosłowne brzmienie (art. 65 § 2 KC), dlatego wiążący charakter wybranych postanowień warto zastrzec wprost, w granicach swobody umów (art. 353¹ KC).

Cena: mechanizm ceny stałej, rozliczenie ceny na dzień zamknięcia i dodatkowa część ceny zależna od wyników

W mechanizmie ceny stałej cena opiera się na historycznym bilansie na ustalony dzień. Sprzedający zobowiązuje się, że od tej daty do zamknięcia nie nastąpi niedozwolony wypływ wartości. Umowa musi odróżniać wypływy dozwolone od zakazanych oraz określać zwrot kwot i termin roszczeń.

Rozliczenie ceny na dzień zamknięcia ustala ostateczną cenę na podstawie długu netto, gotówki i kapitału obrotowego na dzień zamknięcia. Najwięcej sporów wynika nie ze wzoru, lecz z definicji pozycji, zasad rachunkowych, hierarchii źródeł i procedury rozstrzygania rozbieżności przez niezależnego eksperta.

Dodatkowa część ceny zależna od wyników wiąże część ceny z przyszłym wynikiem. Powinna regulować wskaźnik, okres, zasady prowadzenia biznesu, transakcje wewnątrzgrupowe, dostęp sprzedającego do danych, zdarzenia nadzwyczajne i skutki wcześniejszej sprzedaży spółki. Bez tych elementów może stać się źródłem wieloletniego sporu.

Oświadczenia, zapewnienia i odpowiedzialność

Ochrona kupującego zwykle łączy zapewnienia o stanie spółki, szczególne zwolnienia z odpowiedzialności dotyczące zidentyfikowanych ryzyk oraz ogólny reżim odpowiedzialności. Zakres tej ochrony strony kształtują w granicach swobody umów (art. 353¹ KC), a ogólną podstawą odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jest art. 471 KC. Strony powinny uzgodnić:

progi de minimis i basket oraz górne limity odpowiedzialności;

odrębne limity i terminy dla tytułu do udziałów, podatków i ryzyk szczególnych;

zasady wiedzy sprzedającego i krąg osób, których wiedza jest przypisywana;

obowiązek ograniczania szkody, zakaz podwójnego zaspokojenia i rozliczenie ubezpieczenia;

procedurę roszczeń własnych i roszczeń osób trzecich;

wpływ due diligence i ujawnienia informacji na możliwość dochodzenia roszczeń;

• rachunek escrow, zatrzymanie ceny, gwarancję albo polisę W&I.

Ubezpieczenie W&I nie zastępuje badania ani negocjacji. Polisa W&I ma wyłączenia, retencję, limit i własne wymogi dotyczące ujawnienia informacji. Ryzyka znane, środowiskowe, podatkowe lub wymagające szczególnej ochrony często potrzebują osobnego rozwiązania.

Zgody korporacyjne i prawidłowe przeniesienie praw

W spółce z o.o. zbycie udziału powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (art. 180 § 1 KSH). Przy spółce zawartej na wzorcu umowy możliwe jest też zbycie przy użyciu wzorca udostępnionego w systemie teleinformatycznym, z kwalifikowanym podpisem elektronicznym, podpisem zaufanym albo osobistym (art. 180 § 2 KSH). Umowa spółki może uzależnić zbycie od zgody spółki albo w inny sposób je ograniczyć (art. 182 § 1 KSH). Jeżeli zbycie wymaga zgody spółki, udziela jej zarząd w formie pisemnej, a w razie odmowy sąd rejestrowy może pozwolić na zbycie, jeśli istnieją ważne powody, chyba że umowa spółki stanowi inaczej (art. 182 § 2–3 KSH). Przejście udziału jest skuteczne wobec spółki od chwili, gdy otrzyma ona zawiadomienie wraz z dowodem dokonania czynności (art. 187 § 1 KSH). Trzeba też sprawdzić prawa pierwszeństwa, pierwokupu, tag-along i drag-along wynikające z umowy spółki lub umowy wspólników, a także zastawy i zajęcia.

W spółce akcyjnej niebędącej spółką publiczną akcje podlegają zarejestrowaniu w rejestrze akcjonariuszy (art. 328¹ § 1 KSH). Podmiot prowadzący rejestr dokonuje wpisu na żądanie spółki lub osoby mającej interes prawny, niezwłocznie, nie później niż w terminie tygodnia od otrzymania żądania, po zbadaniu treści i formy dokumentów uzasadniających wpis, a przed wpisem powiadamia osobę, której uprawnienia mają być wykreślone, zmienione lub obciążone (art. 328⁴ § 1, 3 i 5 KSH). Sama umowa zobowiązująca i zapłata ceny nie zawsze kończą proces korporacyjny. W prostej spółce akcyjnej wobec spółki za akcjonariusza uważa się tylko osobę wpisaną do rejestru akcjonariuszy (art. 300³⁸ § 1 KSH), a zbycie lub obciążenie akcji powinno być dokonane w formie dokumentowej pod rygorem nieważności (art. 300³⁶ § 4 KSH). Dokumentacja closingowa powinna obejmować prawidłowe dyspozycje i dowody dokonania wpisów.

Zbycie albo wydzierżawienie przez spółkę jej przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części oraz ustanowienie na nich ograniczonego prawa rzeczowego wymaga uchwały wspólników spółki z o.o. na podstawie art. 228 pkt 3 KSH. W spółce akcyjnej właściwy jest art. 393 pkt 3 KSH. Oprócz KSH trzeba sprawdzić umowę lub statut, regulaminy organów, umowy wspólników oraz finansowanie.

Kontrola koncentracji i inwestycji

Zamiar koncentracji zgłasza się Prezesowi UOKiK, jeżeli łączny światowy obrót uczestników w roku obrotowym poprzedzającym rok zgłoszenia przekracza równowartość 1 mld euro albo ich łączny obrót w Polsce przekracza równowartość 50 mln euro (art. 13 ust. 1 u.o.k.k.), chyba że zachodzi wyłączenie z art. 14. Analiza nie kończy się na prostym zsumowaniu przychodów: znaczenie ma grupa kapitałowa, rodzaj transakcji, podmiot przejmowany i skutek na terytorium Polski.

Do czasu decyzji Prezesa UOKiK lub upływu terminu, w którym powinna zostać wydana, przedsiębiorcy muszą wstrzymać się od dokonania koncentracji (art. 97 ust. 1 u.o.k.k.). Warunek zgody UOKiK powinien być prawidłowo wpisany do dokumentacji, wraz z obowiązkiem współpracy, zakresem akceptowanych środków zaradczych i datą graniczną.

Osobno bada się ustawę o kontroli niektórych inwestycji. Tekst jednolity z 2026 r. uwzględnia zmianę obowiązującą od 24 lipca 2025 r. W trybie art. 12a–12k organem kontroli jest od tej daty minister właściwy do spraw gospodarki, a nie Prezes UOKiK. Transakcja dotycząca podmiotu podlegającego ochronie może wymagać zawiadomienia właściwego organu zależnie od sektora, wartości, inwestora i sposobu osiągnięcia uczestnictwa lub dominacji. Brak zawiadomienia może mieć wpływ na ważność transakcji i prowadzić do odpowiedzialności.

Podpisanie umowy, okres przejściowy i zamknięcie transakcji

Zobowiązania okresu przejściowego nie powinny dawać kupującemu faktycznej kontroli przed uzyskaniem wymaganej zgody koncentracyjnej. Należy wyważyć ochronę wartości spółki z zakazem przedwczesnego wykonania koncentracji.

Checklista zarządu i właściciela

ustal cel transakcji i wybierz strukturę po analizie prawnej, podatkowej i finansowej;

sprawdź umowę lub statut, umowę wspólników, rejestry udziałów albo akcji oraz wszystkie zabezpieczenia;

• zbuduj data room z indeksem i jednym źródłem aktualnych i wiarygodnych danych;

zidentyfikuj zgody UOKiK, inwestycyjne, KNF, sektorowe, bankowe i kontraktowe;

uzgodnij mechanizm ceny i przykładowe obliczenie przed podpisaniem;

• określ sposób postępowania z każdym istotnym ryzykiem zidentyfikowanym w badaniu due diligence, na przykład przez zmianę ceny, warunek zamknięcia, działanie naprawcze lub odpowiednie postanowienie umowne;
• przygotuj listę czynności wymaganych do zamknięcia transakcji, wskazując osobę odpowiedzialną za każdy dokument oraz termin jego przygotowania;

zapewnij finansowanie ceny, refinansowanie długu i zwolnienie zabezpieczeń;

udokumentuj decyzje organów, konflikty interesów i podstawę biznesową transakcji;

zaplanuj integrację, komunikację z personelem i kontrahentami oraz działania pierwszych 100 dni.

Najczęściej zadawane pytania

Czy kupujący udziały przejmuje długi spółki?

Długi pozostają zobowiązaniami spółki, a nie stają się automatycznie osobistymi długami wspólnika. Ekonomicznie obciążają jednak wartość nabytych udziałów i możliwość wypłat, dlatego kupujący bada całą historię spółki i zabezpiecza ryzyka w umowie.

Czy nabywca przedsiębiorstwa odpowiada za zobowiązania zbywcy?

Tak, na zasadach art. 55⁴ KC odpowiada solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedział o nich, mimo zachowania należytej staranności. Odpowiedzialność jest ograniczona do wartości nabytego przedsiębiorstwa według stanu z chwili nabycia i cen z chwili zaspokojenia wierzyciela, a bez zgody wierzyciela nie można jej wyłączyć ani ograniczyć.

Czy każde przejęcie wymaga zgody UOKiK?

Nie. Trzeba ustalić, czy transakcja jest koncentracją, czy ma skutek w Polsce, czy przekracza progi oraz czy nie zachodzi wyłączenie. Analizę wykonuje się przed zamknięciem, nie dopiero po podpisaniu umowy.

Czy zgoda wspólników wystarcza do sprzedaży przedsiębiorstwa?

Nie zawsze. Uchwała wspólników albo walnego zgromadzenia (art. 228 pkt 3 i art. 393 pkt 3 KSH) jest warunkiem ważności czynności (art. 17 § 1 KSH), ale sama umowa zbycia przedsiębiorstwa wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi i wpisu do rejestru, jeżeli zbywca jest w nim wpisany (art. 75¹ KC). Potrzebne mogą być ponadto formy szczególne dla składników, zgody kontrahentów i banków, zawiadomienia regulacyjne, działania pracownicze oraz wpisy w rejestrach.

Co daje escrow?

Część ceny pozostaje na rachunku kontrolowanym według uzgodnionych zasad i może zabezpieczać określone roszczenia kupującego. Umowa escrow musi odpowiadać reżimowi roszczeń z umowy sprzedaży: limitom, terminom, procedurze sporu i warunkom zwolnienia pieniędzy.

Locked box czy completion accounts?

Mechanizm ceny stałej zapewnia większą pewność ceny, ale wymaga wiarygodnych danych historycznych i precyzyjnych zasad zapobiegających niedozwolonym wypływom wartości. Rozliczenie ceny na dzień zamknięcia lepiej odzwierciedla sytuację na dzień zamknięcia, lecz zwiększa ryzyko sporu o obliczenia. Wybór zależy od jakości danych, dynamiki biznesu i siły negocjacyjnej stron.

Podstawa prawna i źródła

Kodeks spółek handlowych — tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 18 z późn. zm., w szczególności art. 180–182, 228, 300³⁶–300³⁸, 337, 393 oraz przepisy o łączeniu i podziale spółek

Kodeks cywilny — tekst jedn. Dz.U. z 2026 r. poz. 795, w szczególności art. 55¹–55⁴, 58, 65, 353¹ i 471

Prezes UOKiK — kontrola koncentracji i aktualne wyjaśnienia proceduralne

Ustawa o kontroli niektórych inwestycji — tekst jedn. Dz.U. z 2026 r. poz. 47

Kodeks pracy — tekst jedn. Dz.U. z 2026 r. poz. 1245, w szczególności art. 23¹

Planujecie sprzedaż, zakup albo reorganizację spółki?

CCKA wspiera właścicieli, zarządy i inwestorów przy strukturyzowaniu transakcji, due diligence, negocjowaniu dokumentacji oraz zamknięciu i rozliczeniu ceny.