W sprawach o niegospodarność strony rzadko spierają się o to, czy decyzja członka zarządu była dobra. Częściej o to, ile taka decyzja faktycznie kosztowała. Ta sama strata może zatrzymać się poniżej ustawowego progu albo może go przekroczyć, w zależności od tego, jak rozumie się szkodę. A od tego zależy, czy spór pozostanie cywilny, czy stanie się sprawą karną.
Kiedy niegospodarność staje się przestępstwem
Art. 296 k.k. dotyczy osób, które zajmują się cudzymi sprawami majątkowymi albo cudzą działalnością gospodarczą na podstawie ustawy, decyzji organu lub umowy. Najczęściej są to członkowie zarządu spółek, ale przepis obejmuje także prokurentów, dyrektorów finansowych czy pełnomocników zarządzających majątkiem mocodawcy.
Odpowiedzialność karna powstaje wtedy, gdy taka osoba nadużywa swoich uprawnień albo nie dopełnia obowiązków i w efekcie wyrządza podmiotowi, którego sprawami się zajmuje, znaczną szkodę majątkową. Znaczna szkoda to szkoda przekraczająca 200 000 zł (art. 115 § 5 w zw. z § 7 k.k.). Działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej to typ kwalifikowany z § 2. Szkoda przekraczająca 1 000 000 zł, czyli szkoda w wielkich rozmiarach, to podstawa do kwalifikacji z § 3. Granica 200 000 zł nie jest więc kwestią techniczną. Poniżej niej członek zarządu może odpowiadać wobec spółki cywilnie, ale co do zasady nie odpowiada z art. 296 § 1 k.k.
Dlatego w wielu postępowaniach o tym, czy doszło do przestępstwa, decyduje sposób policzenia szkody, a nie ocena samej decyzji.
Przykład: ta sama decyzja, dwa rachunki
Spółka produkcyjna potrzebuje nowej linii technologicznej. Prezes wybiera dostawcę, którego oferta jest wyraźnie tańsza od pozostałych, i godzi się na przedpłatę 180 000 zł bez gwarancji jej zwrotu. Jednocześnie nie sprawdza kondycji finansowej kontrahenta, choć już w trakcie rozmów pojawiają się sygnały, że sytuacja może nie być dobra.
Linia nie zostaje dostarczona, a dostawca upada. Spółka zamawia urządzenia u innego producenta i za ten sam zakres prac płaci 260 000 zł. Dodatkowo, przez trzy miesiące nie może przyjmować części zamówień.
Ile wynosi szkoda? Jeśli liczyć tylko przedpłatę, która przepadła, kwota mieści się poniżej progu. Jeśli liczyć to, ile spółka faktycznie straciła, żeby ostatecznie mieć linię, za którą już raz przecież zapłaciła, oraz zysk utracony w czasie przestoju, wynik jest inny.
Zdarzenie jest jedno, ale jego ocena prawna zależy od przyjętej miary.
Dwa sposoby rozumienia szkody
Kodeks karny posługuje się pojęciem szkody majątkowej, ale nie mówi, jak ją liczyć na potrzeby art. 296. W praktyce funkcjonują więc dwa podejścia.
Pierwsze, określane jako karnistyczne, ogranicza szkodę do uszczerbku, który bezpośrednio wynika z zachowania sprawcy. W przywołanym powyżej przykładzie jest to sama utracona przedpłata. To podejście opiera się na zasadzie ścisłej wykładni znamion przestępstwa, zgodnie z którą odpowiedzialność karna nie powinna obejmować skutków dalszych, trudnych do uchwycenia albo zależnych od późniejszych decyzji pokrzywdzonego.
Drugie podejście sięga do Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 361 § 2 k.c. szkoda obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, i korzyści, których nie osiągnął. Aby ją ustalić, porównuje się majątek pokrzywdzonego po zdarzeniu z majątkiem, jaki miałby, gdyby zdarzenia nie było. W analizowanym przykładzie spółka powinna otrzymać zamówioną linię za kwotę już zapłaconą. W rzeczywistości ma linię, ale wydała na nią znacznie więcej, a dodatkowo straciła część przychodów. W takim ujęciu szkody to właśnie ta różnica nią jest.
Wybór między tymi podejściami nie jest teoretyczny. To dwa różne sposoby odpowiedzi na pytanie, za co właściwie odpowiada osoba zarządzająca cudzym majątkiem: tylko za pieniądze, które wypłynęły z jej decyzji, czy za cały skutek, jaki ta decyzja wywołała w majątku podmiotu.
Czego nie można do szkody doliczyć
Nawet szerokie rozumienie szkody ma granice. W postępowaniu karnym sąd rozpoznaje czyn opisany w zarzucie i tylko z niego może wyprowadzić szkodę. Jeżeli zarzut dotyczy przedpłaty przekazanej bez zabezpieczenia, sąd nie zwiększy szkody o skutki innych decyzji prezesa, np. o to, że nie dochodził kar umownych albo zawarł inny niekorzystny kontrakt. Te zachowania musiałyby zostać osobno objęte zarzutem. W praktyce zakres późniejszej odpowiedzialności wyznacza się więc już na etapie zawiadomienia o przestępstwie. Im dokładniej opisano konkretne decyzje i zaniechania, tym łatwiej później przypisać im konkretne składniki szkody. Zawiadomienie oparte na ogólnym zarzucie „niegospodarności” daje obronie możliwość kwestionowania każdej pozycji z osobna.
Czy winny jest tylko kontrahent?
Obrona w takich sprawach często przekonuje, że szkodę wyrządził nierzetelny kontrahent, a nie zarząd spółki. Rzeczywiście, to dostawca nie wykonał umowy. Pytanie brzmi jednak, czy strata była typowym następstwem decyzji, którą podjął członek zarządu.
Jeżeli zarząd przekazuje dużą kwotę podmiotowi, którego nie sprawdził, bez żadnego zabezpieczenia i mimo sygnałów ostrzegawczych, to utrata tych pieniędzy nie jest zbiegiem okoliczności. Jest dokładnie tym ryzykiem, przed którym należyta staranność miała chronić spółkę. Udział kontrahenta w powstaniu szkody nie zrywa związku między nią a zaniechaniem zarządu.
Osobną kwestią jest zarzut, że spółka nie odzyskała środków od kontrahenta. Szkoda nie maleje przez to, że pokrzywdzony próbował ją odzyskać i mu się nie udało. Zmniejsza się wtedy, gdy rzeczywiście zostaje pokryta. Ustawa przewiduje zresztą, że sprawca nie podlega karze, jeżeli przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie naprawi szkodę w całości (art. 296 § 5 k.k.).
Co to oznacza w praktyce
Spółka, która uważa, że jej majątek ucierpiał na skutek decyzji zarządu, powinna gromadzić dowody na rzeczywiste skutki tych decyzji, a nie tylko na same przelewy. Liczą się:
- faktury za ponowne wykonanie świadczenia,
- dane o utraconych zamówieniach,
- korespondencja z kontrahentem,
- dokumenty z prób odzyskania należności.
Równie ważne jest, by zawiadomienie opisywało konkretne decyzje i zaniechania, a nie ogólną ocenę zarządzania.
Z kolei osoba, wobec której prowadzone jest postępowanie, powinna przyjrzeć się nie tylko samej decyzji, ale także temu, jak oskarżyciel policzył szkodę:
- czy próg jest przekroczony przy każdym rozsądnym sposobie liczenia,
- czy wszystkie składniki wynikają z zachowań objętych zarzutem,
- czy któraś pozycja nie została już pokryta.
Podsumowanie
Przestępstwo niegospodarności zależy od skutku, a ten skutek trzeba policzyć. Od tego, czy szkodę rozumie się wąsko jako to, co bezpośrednio wypłynęło z majątku, czy szeroko jako całość uszczerbku poniesionego przez pokrzywdzonego, zależy, czy ta sama decyzja zakończy się sporem cywilnym, czy odpowiedzialnością karną.
Dlatego w sprawach z art. 296 k.k. rachunek szkody należy traktować z taką samą uwagą jak ocenę samej decyzji gospodarczej.
