Pozew o zwrot kapitału kredytu a przedawnienie roszczeń banku. Kolejna odsłona batalii sądowej Frankowiczów?

Wielu kredytobiorców zastanawia się co zrobić w przypadku, gdy otrzymają wezwanie do zapłaty kwoty wypłaconego kredytu. Oczywiście w pierwszej kolejności kredytobiorca powinien rozważyć, czy chce kwestionować roszczenie o zwrot kwoty wypłaconego kredytu, czy też nie. Aby podjąć taką decyzję, kredytobiorca powinien liczyć się ze wszystkimi konsekwencjami, jakie mogą z tego wynikać. Decyzja co do przyjętej strategii może mieć bowiem istotny wpływ na finanse kredytobiorcy, a ściśle – determinować kto i w jakim zakresie poniesie koszty procesu zainicjowanego przez bank.

W niniejszym artykule przedstawione zostaną kwestie odnoszące się do możliwości kwestionowania roszczenia o zwrot kapitału kredytu, czyli o tę kwotę, którą kredytobiorca uzyskał zawierając wadliwą umowę kredytu. W tekście nie znajdą się informacje o roszczeniu o waloryzację oraz za tzw. bezumowne korzystanie z kapitału, albowiem z uwagi na wyraźne orzecznictwo TSUE i sądów powszechnych, roszczenie te podnoszone przez banki należy uznać za niezasadne.

Kwestionowanie roszczenia banku o zwrot kwoty wypłaconego kredytu

Niestety często odruchową reakcją kredytobiorców, którzy otrzymali z banku wezwanie do zapłaty jest odmowa zapłaty, do czego często dochodzi bez głębszego namysłu i analizy ze strony kredytobiorców. Naturalne wydaje się im, że skoro bank uważa, że umowa jest ważna i tak broni się w procesie zmierzającym do ustalenia nieważności umowy kredytu, to nie ma podstaw domagania się przez bank od kredytobiorcy zwrotu kredytu.

Kwestia ta nie jest jednak oczywista, a kredytobiorca po otrzymaniu tego rodzaju wezwania – działając pod wpływem emocji czy strachu – dość nerwowo jest gotowy odmówić zasadności roszczeń banku, bądź w ogóle nie odpowiedzieć na otrzymane wezwanie. Istnieją również kredytobiorcy, którzy świadomie decydują się na to, aby kwestionować roszczenie banku o zwrot kwoty wypłaconego kredytu, powołując się na przedawnienie roszczenia banku.

Podkreślić jednak należy, że Sąd może, ale nie musi uznać roszczenia banku za przedawnione.

Z jakim zdarzeniem należy wiązać rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia roszczeń banku?

Sąd Najwyższy w uchwale Pełnego Składu Izby Cywilnej z dnia 25 kwietnia 2024 r. o sygn. akt III CZP 25/22 jednoznacznie wskazał, że Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował względem banku związanie postanowieniami umowy.

Oznacza to, że wraz z doręczeniem bankowi reklamacji z wezwaniem do zapłaty, powinniśmy wiązać otwarcie biegu termu przedawnienia roszczeń banku. Co ciekawe, w uzasadnieniu uchwały wskazano, że rozpoczęcie biegu tego terminu nie należy warunkować złożenie pozwu kredytobiorcy.

Okres w jakim przedawnią się roszczenia banku wynika wprost z art. 118 Kodeksu Cywilnego, który wskazuje, że dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej (m.in. udzielaniem kredytów) roszczenie przedawni się z upływem trzech lat. Koniec terminu przedawnienia co do zasady następuje wraz z końcem roku kalendarzowego. Obrazując powyższe, jeżeli konsument zakwestionował swoją umowę w styczniu 2021 r. to roszczenie banku o zwrot kapitału kredyt przedawni się wraz z upływem dnia 31 grudnia 2024 r.

Roszczenie się przedawniło. To oznacza, że nie muszę rozliczyć się z bankiem?

Zasadą jest, że roszczenia przedawnione, nie muszą być zaspokojenie, albowiem wraz z upływem terminu z jakim ustawa wiąże skutek przedawnienia, stają się świadczeniem naturalnym. W praktyce chodzi zatem o to, że nie można ich dochodzić przed sądem. Ustawodawca dodatkowo chroni w tym względzie konsumentów. Sąd bowiem z urzędu musi zbadać, czy roszczenie nie stało się przedawnione.

Jednakże, kwestia ta nie jest taka prosta i przejrzysta. Kodeks cywilny w art. 1171 § 1 stanowi, że „W wyjątkowych przypadkach sąd może, po rozważeniu interesów stron, nie uwzględnić upływu terminu przedawnienia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi, jeżeli wymagają tego względy słuszności.”

Sąd, rozpoznając pozew banku o zwrot udostępnionego kapitału kredytu, może zatem zasądzić dochodzone od konsumenta środki, choćby roszczenie to było przedawnione. Trudno jednoznacznie wskazać, jak sądy będą podchodzić do kwestii zasad słuszności, albowiem pojęcie to nie jest oczywiste i stanowi tzw. klauzule generalną.

Przykładowo zatem Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 24 lutego 2022 r. I ACa 813/21 wskazał, że „Za stosowanie niedozwolonych postanowień umownych wobec powoda- banku zastosowano już wystarczające sankcje w postaci pozbawienia go odsetek, prowizji i innych dochodów wynikających z umowy kredytu. Nieproporcjonalne byłoby tak daleko idące uprzywilejowanie pozwanych, by powodowi odmówić prawa do dochodzenia zwrotu udostępnionego przezeń kapitału kredytu. Ochrona praw konsumentów, choć we wspólnotowym i krajowym porządku prawnym jest daleko idąca, nie ma i nie powinna mieć charakteru absolutnego. Poza tym bank nie funkcjonuje w gospodarczej próżni. W razie oddalenia jego żądania z uwagi na przedawnienie, ciężar spłaty niebagatelnego zobowiązania pozwanych zostałby de facto przerzucony na innych klientów banku. Spora część z tych ostatnich niewątpliwie zaciągnęła własne kredyty w celu zaspokojenia potrzeb bardziej elementarnych niż zabezpieczenie na przyszłość, do którego zmierzali pozwani.”

Niezależnie od powyższego należy podkreślić, że każdorazowo kwestionowanie roszczenia banku o zwrot kwoty wypłaconego kredytu to rozwiązanie ryzykowne, ponieważ wiąże się z nim możliwość obciążenia kredytobiorcy kosztami procesu zainicjowanego przez bank. Jeżeli sąd nie przychyli się do stanowiska o bezzasadności roszczenia banku i uzna np. że roszczenie banku o zwrot kwoty wypłaconego kredytu nie jest przedawnione albo uzna, że względy słuszności stoją na przeszkodzie uznaniu tego roszczenia za przedawnione, wówczas kredytobiorca musi liczyć się z ryzykiem obciążenia go kosztami sądowymi w całości lub w części. Niestety, koszty te mogą być znaczne, ponieważ w ich skład przede wszystkim będą wchodzić:

• opłata od pozwu (i apelacji), która wynosi aż 5% kwoty dochodzonego roszczenia;
• pozostałe koszty procesu, w tym przede wszystkim koszty zastępstwa procesowego – ich wysokość również jest uzależniona od wysokości dochodzonego roszczenia i w tego typu sprawach najczęściej minimalna stawka będzie wynosić 10 800 zł za postępowanie przed sądem I instancji oraz 8 100 zł za postępowanie przed sądem II instancji (dla spraw, gdzie łączna wartość roszczenia przekracza 200 tys. zł, nie większa niż 2 mln zł).

Przenosząc powyższe na grunt konkretnej sprawy – w przypadku przeciętnego kredytu na kwotę 300 tys. zł kredytobiorca, kwestionując roszczenie banku o zwrot kwoty wypłaconego kredytu, ryzykuje obciążeniem:

• opłatą sądową od pozwu w wysokości 15 000 zł
• kosztami zastępstwa procesowego w wysokości 10 800 zł za I instancję.

Łącznie za I instancję będzie zatem obciążony kosztami na kwotę 25 800 zł. Co w przypadku, gdy jedna ze stron będzie niezadowolona z rozstrzygnięcia i skieruje sprawę do sądu?

• opłata od apelacji kredytobiorcy to 1000 zł, gdyby to jednak bank przegrał w I instancji wówczas opłata od apelacji banku wynosi kolejne 15 000 zł,
• koszty zastępstwa procesowego w II instancji to 8 100 zł.

Sumując, w przypadku przegranej w obu instancjach – koszty sądowe wyniosą co najmniej 34 900 zł (jeśli apelację wnosił kredytobiorca) lub 48 900 zł (jeśli apelację wnosił bank i sąd II instancji zmienił wyrok sądu I instancji na korzyść banku).

Reasumując, perspektywa związana z kwestionowanie roszczenia banku o zwrot kapitału kredytu jawi się jako bardzo kusząca opcja dla kredytobiorcy z perspektywy ekonomicznej. Nie mniej w przypadku zdecydowania się na kwestionowanie roszczenia banku, kredytobiorca musi zdawać sobie sprawę z kosztów, jakie wiążą się z podjęciem takiej decyzji.

Jak kredytobiorca powinien bronić się przed pozwem banku?

Jedną z podstawowych możliwości obrony przed pozwem banku, kiedy kredytobiorca sformułował swoje żądanie w tzw. teorii dwóch kondykcji jest warunkowe uznanie roszczenia o zwrot kwoty wypłaconego kredytu.

Jeżeli kredytobiorca jest zdecydowany na to, że – w razie uznania jego umowy za nieważną przez sąd – będzie chciał dokonać rozliczenia nieważnej umowy kredytowej i dobrowolnie zwrócić bankowi kwotę wypłaconego kredytu, w pierwszej kolejności powinien po otrzymaniu wezwania do zapłaty kwoty wypłaconego kredytu, niezwłocznie skierować do banku odpowiedź na to wezwanie (najlepiej po konsultacji i w uzgodnieniu treści pisma z pełnomocnikiem).

W zależności od sposobu konstrukcji pozwu, który skierował przeciwko bankowi w swojej sprawie, w odpowiedzi frankowicz powinien bądź zadeklarować gotowość do dobrowolnego zwrotu bankowi kwoty wypłaconego kredytu bądź dokonać stosownego rozliczenia (potrącenia) wierzytelności banku z przysługującą mu wierzytelnością o zwrot sumy rat uiszczonych dotychczas na rzecz banku.
Możliwa jest także konfiguracja w postaci odpowiedzi na wezwaniu banku połączonego z odrębnym wezwaniem kredytobiorcy o zwrot rat kredytu, nieobjętego pozwem kredytobiorcy. Powyższe stawia w stan wymagalności wzajemne roszczenie klienta, a nadto umożliwia jego potrącenie.

Warto podkreślić, że ewentualne uznanie powinno być dokonane pod warunkiem stwierdzenia nieważności umowy kredytu przez sąd i dotyczyć jedynie roszczenia o zwrot kwoty wypłaconego kredytu. Inne roszczenia banku, a zwłaszcza co do zapłaty wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z kapitału, kredytobiorca powinien kwestionować w każdym przypadku.

Jeżeli kredytobiorca postąpi w powyższy sposób, wówczas w przypadku wniesienia przez bank przeciwko niemu pozwu o zapłatę powyższych roszczeń, sąd nie będzie miał podstaw prawnych do tego, aby obciążyć kosztami procesu kredytobiorcę, ponieważ w świetle prawa nie dał on bankowi powodów do wytoczenia przeciwko niemu powództwa o zwrot kapitału. Co więcej, w takim przypadku kredytobiorca nie tylko nie powinien ponosić kosztów procesu, ale sąd powinien zasądzić ich zwrot od banku na jego rzecz.