Pytania prejudycjalne Sądu Okręgowego w Warszawie, czyli początek biegu terminu przedawnienia roszczeń banków oraz naliczanie odsetek za opóźnienie w przypadku zgłoszenia przez bank zarzutu zatrzymania

Pytania prejudycjalne Sądu Okręgowego w Warszawie, czyli początek biegu terminu przedawnienia roszczeń banków oraz naliczanie odsetek za opóźnienie w przypadku zgłoszenia przez bank zarzutu zatrzymania

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej niejednokrotnie już zajmował stanowisko w kwestiach pojawiających się na tle sporów frankowiczów z bankami. Pomimo, że orzecznictwo sądów polskich w tych sprawach zdaje się być ugruntowane, w ostatnim czasie pojawiło się wiele wątpliwości związanych z rozliczeniem stron w przypadku stwierdzenia przez sąd nieważności umowy kredytowej.

7 maja 2021 r. Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów podjął uchwałę w sprawie o sygn. akt III CZP 6/21 (o mocy zasady prawnej), zgodnie z którą:

  1. Niedozwolone postanowienia umowne (art. 3851 1 k.c.) jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną.
  1. Jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 1 w związku z art. 405 k.c.). Kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna.

Porusza ona kwestię dotyczącą biegu terminu przedawnienia roszczeń, jednak nie wyjaśnia nieścisłości, które pojawiły się przy orzekaniu w sprawach frankowych, związanych przede wszystkim z początkiem biegu terminu przedawnienia roszczeń banków o zwrot kapitału oraz naliczania odsetek za opóźnienie w przypadku zgłoszenia przez bank zarzutu zatrzymania – ich właśnie dotyczą pytania prejudycjalne, które postanowieniem z dnia 19 listopada 2021 r. wydanym w sprawie o sygn. akt XXV C 1797/17 skierował Sąd Okręgowy w Warszawie w składzie SSR (del.) Kamil Gołaszewski do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Pytanie pierwsze, czyli początek biegu terminu przedawnienia roszczeń banków

Pierwsze pytanie skierowane przez Sąd Okręgowy w Warszawie do TSUE brzmi następująco:

„Czy zgodna z artykułem 6 ustęp 1 i artykułem 7 ustęp 1 dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U.UE.L 1993.95.29) jest taka wykładnia prawa krajowego, która, w przypadku braku możliwości dalszego obowiązywania umowy po wyeliminowaniu z niej postanowień niedozwolonych uzależnia początek biegu terminu przedawnienia roszczeń restytucyjnych przedsiębiorcy od któregokolwiek z poniższych zdarzeń:

a) zgłoszenia przez konsumenta wobec przedsiębiorcy roszczeń lub zarzutów opartych o niedozwolony charakter postanowień umownych albo od udzielenia przez sąd, działający z urzędu, informacji o możliwości uznania postanowień umowy za niedozwolone, albo

b) złożenia przez konsumenta oświadczenia o otrzymaniu przez niego wyczerpującej informacji o skutkach (konsekwencjach prawnych) jakie wiążą się z brakiem możliwości dalszego obowiązywania umowy, w tym informacji o możliwości występowania przez przedsiębiorcę z roszczeniami restytucyjnymi i zakresie tych roszczeń, albo

c) zweryfikowania w postępowaniu sądowym wiedzy (świadomości) konsumenta odnośnie skutków (konsekwencji prawnych) braku możliwości dalszego obowiązywania umowy bądź pouczenia o takich skutkach udzielonego przez sąd, albo

d) wydania przez sąd prawomocnego wyroku rozstrzygającego spór pomiędzy przedsiębiorcą i konsumentem?”

Konkretnie więc pytanie dotyczy ustalenia, czy momentem lub zdarzeniem, od którego należy liczyć przedawnienie roszczenia banku o zwrot kapitału jest (i) zgłoszenie przez konsumenta roszczenia lub zarzutu względem banku albo udzielenie przez sąd z urzędu informacji o możliwości uznania postanowień umowy kredytowej za niedozwolone, (ii) złożenie przez konsumenta oświadczenia o świadomości konsekwencji związanych z ustaleniem nieważności umowy i wyrażeniu na nie zgody, (iii) zweryfikowanie przez sąd w postępowaniu sądowym świadomości konsumenta w zakresie konsekwencji związanych z ustaleniem nieważności umowy w całości bądź pouczenie konsumenta przez sąd o tych konsekwencjach, (iv) wydanie przez sąd prawomocnego wyroku, którym ustalona zostanie nieważność umowy.

Kwestia ta zdaje się mieć najistotniejsze znaczenie praktyczne dla sporów frankowiczów z bankami. Dotyczy bowiem momentu, od którego należy liczyć początek biegu terminu przedawnienia banków w przypadku ustalenia przez sąd orzekający nieważności umowy kredytowej. Od odpowiedzi TSUE zależy bowiem, czy roszczenia banków o zwrot kapitału mogą ulec przedawnieniu w sprawach wielu kredytobiorców, którzy zdecydowali się na wszczęcie postępowania sądowego przeciwko bankowi.

Pytanie drugie, czyli obowiązek banku wezwania kredytobiorcy do zwrotu świadczenia

W pytaniu drugim, Sąd Okręgowy w Warszawie zapytał TSUE o następującą kwestię:

„Czy zgodna z artykułem 6 ustęp 1 i artykułem 7 ustęp 1 dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich jest taka wykładnia prawa krajowego, która, w przypadku braku możliwości dalszego obowiązywania umowy po wyeliminowaniu z niej postanowień niedozwolonych, nie nakłada na przedsiębiorcę, wobec którego konsument wystąpił z roszczeniami związanymi z istnieniem w umowie niedozwolonych postanowień, obowiązku podjęcia samodzielnych działań zmierzających do zweryfikowania czy konsument jest świadomy skutków wyeliminowania z umowy postanowień niedozwolonych lub braku możliwości dalszego obowiązywania umowy?”

W tym pytaniu, sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy bank, wobec którego konsument wystąpił z roszczeniami, jest zwolniony od podejmowania samodzielnych czynności zmierzających do zweryfikowania, czy nie zachodzi konieczność postawienia przysługujących mu roszczeń restytucyjnych w stan wymagalności, czyli wezwania kredytobiorcy do zwrotu świadczenia.

Konieczność wyjaśnienia tej kwestii jest szczególnie istotna w sytuacji, w której TSUE odpowiadając na pierwsze pytanie uznałby, że zaistnienie wszystkich skutków ustalenia nieważności umowy następuje dopiero po złożeniu przez konsumenta oświadczenia o otrzymaniu przez niego wyczerpującej informacji o konsekwencjach prawnych jakie się z tym wiążą. Wówczas konieczne jest bowiem wyjaśnienie, czy zagwarantowanie skuteczności systemu ochrony konsumenta, nie wymaga aby bank podjął z własnej inicjatywy działania zmierzające do zweryfikowania, czy konsument jest świadomy możliwości upadku umowy i wiążących się z tym skutków, w tym możliwości zgłaszania roszczeń przez bank oraz ich zakresu i terminu spełnienia świadczeń.

Pytanie trzecie, czyli rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia roszczeń konsumenta przed rozpoczęciem biegu terminu przedawnienia roszczeń banku

Pytanie trzecie brzmi:

„Czy zgodna z artykułem 6 ustęp 1 i artykułem 7 ustęp 1 dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich jest taka wykładnia prawa krajowego, która, w przypadku braku możliwości dalszego obowiązywania umowy po wyeliminowaniu z niej postanowień niedozwolonych, przewiduje, że termin przedawnienia roszczenia restytucyjnego konsumenta rozpoczyna swój bieg zanim rozpocznie się bieg terminu przedawnienia roszczenia restytucyjnego przedsiębiorcy?”

Rozstrzygnięcie tego pytania staje się szczególnie istotne w sytuacji, w której TSUE odpowiadając na pytanie pierwsze i drugie uzna, że dopuszczalne jest uzależnienie początku biegu terminu przedawnienia roszczeń banku od jakiegokolwiek zdarzenia następującego później, niż otrzymanie przez niego wezwania do zwrotu świadczeń kredytobiorcy bądź innego zakwestionowania skuteczności postanowień umowy lub jej ważności.

Sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy termin przedawnienia roszczeń konsumenta może rozpocząć swój bieg, zanim rozpocznie go termin przedawnienia roszczeń banku. Przyjęcie, że bieg terminu przedawnienia roszczeń konsumenta następuje gdy dowiedział się lub powinien był się dowiedzieć niedozwolonym charakterze postanowienia, oznacza, że bieg takiego terminu rozpoczynałby się zanim rozpocząłby się bieg terminu przedawnienia roszczeń restytucyjnych banku. Zasadne jest więc rozważenie i rozstrzygnięcie przez TSUE, czy w przypadku przyjęcia, że bieg terminu przedawnienia roszczeń banku rozpoczyna się wraz z zaistnieniem któregoś ze zdarzeń opisanych w pytaniu pierwszym, względy skuteczności ochrony konsumenta nie nakazują przyjęcia, że bieg terminu przedawnienia jego roszczeń nie może się rozpocząć a przynajmniej upłynąć, przed zaistnieniem tego zdarzenia.

Pytanie czwarte, czyli rozliczenie nieważnej umowy w przypadku przedawnienia roszczenia

Kolejne pytanie skierowane do TSUE ma następującą treść:

„Czy zgodna z artykułem 7 ustęp 1 dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich jest taka wykładnia prawa krajowego, która, w przypadku braku możliwości dalszego obowiązywania umowy po wyeliminowaniu z niej postanowień niedozwolonych, przewiduje, że przedsiębiorcy przysługuje prawo do uzależnienia zwrotu świadczeń otrzymanych od konsumenta od równoczesnego zaoferowania przez konsumenta zwrotu świadczeń otrzymanych od przedsiębiorcy lub zabezpieczenia przez konsumenta dokonania takiego zwrotu, przy czym przy określeniu wysokości świadczenia należnego od konsumenta nie zostaną uwzględnione kwoty, roszczenie o zwrot których uległo przedawnieniu?”

Powyższe zagadnienie związane jest z terminem przedawnienia. Rozstrzygnięcie go staje się konieczne w przypadku przyjęcia, że brak jest przeszkód, aby przedawnienie roszczeń restytucyjnych konsumenta następowało niezależnie – w tym również wcześniej, niż przedawnienie roszczeń banku.

W sytuacji, w której roszczenia konsumenta o zwrot świadczeń przedawnią się przed podniesieniem przez bank zarzutu zatrzymania obejmującego całość świadczeń spełnionych na rzecz konsumenta, częściowy zwrot świadczeń na rzecz konsumenta uzależniony będzie od zaoferowania przez niego zwrotu całości świadczeń banku. Obu stronom nie będą więc przysługiwały roszczenia restytucyjne w identycznym zakresie.

Pytanie piąte, czyli zarzut zatrzymania banku w świetle wykładni prawa krajowego

Ostatnie pytanie zadane TSUE brzmi:

„Czy zgodna z artykułem 7 ustęp 1 dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich jest taka wykładnia prawa krajowego, która, w przypadku braku możliwości dalszego obowiązywania umowy po wyeliminowaniu z niej postanowień niedozwolonych, przewiduje, że w przypadku skorzystania przez przedsiębiorcę z uprawnienia, o którym mowa w pytaniu 4, konsumentowi nie przysługiwać będą w całości lub w części odsetki za opóźnienie za okres od otrzymania przez przedsiębiorcę wezwania do zwrotu świadczeń?”

Pytanie to zmierza do ustalenia, czy zgodne z zasadami ochrony konsumenta jest ograniczenie uprawnień konsumenta w zakresie roszczeń restytucyjnych przez wyłączenie odpowiedzialności przedsiębiorcy za opóźnienie w ich zaspokojeniu, w szczególności dotychczasowa wykładnia prawa krajowego związana ze skutkami podniesienia zarzutu zatrzymania. Dalsze jej stosowanie przy określaniu terminu opóźnienia banku powoduje bowiem, że negując uzasadnione roszczenia konsumentów nie ponoszą odpowiedzialności za opóźnienie oraz niezasadne korzystanie z środków, które powinny zostać zwrócone konsumentowi.

Jakie znacznie dla kredytobiorców mają zagadnienia poddane pod rozstrzygnięcie TSUE?

Sąd Okręgowy w Warszawie w uzasadnieniu postanowienia o skierowaniu pytań prejudycjalnych do TSUE odniósł się do uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r., wydanej w sprawie o sygn. akt III CZP 6/21. Wskazał na zagrożenie dla konsumenta, jakie z niej wynikają, a mianowicie, że:

„Sąd odsyłający co do zasady nie neguje powyższej wykładni obowiązującej w prawie krajowym sankcji zawarcia w umowie niedozwolonych postanowień. Dostrzega jednak związane z nią niebezpieczeństwa. Wynikają one nie tylko z faktycznego postawienia konsumentowi wymogu złożenia oświadczenia o woli zakwestionowania niedozwolonych postanowień, ale też obwarowania tej czynności szeregiem wymogów formalnych, których spełnienie wymaga w istocie wszczęcia sporu sądowego.”

Skutki budzące największe wątpliwości, powstające przy wprowadzeniu tej konstrukcji, to zdaniem sądu określenie początku biegu terminu przedawnienia roszczeń banku, w tym o zwrot kapitału, a także określenie terminu wymagalności roszczeń, będących podstawą do zapłaty przez odsetek ustawowych za opóźnienie i stanu opóźnienia dłużnika w spełnieniu świadczenia.

W ocenie Sądu Okręgowego w Warszawie konieczne jest również rozstrzygnięcie, czy zakresu wynikającego z wymogu pouczenia konsumenta o skutkach ustalenia przez sąd orzekający nieważności umowy, czyli ewentualnych roszczeniach banków (wyrok TSUE z dnia 29 kwietnia w sprawie C-19/20), a w szczególności tego, czy przyjęcie konieczności takiego pouczenia może mieć wpływ na prawa i obowiązki stron w sprawach dotyczących ewentualnych roszczeń banków.

Trybunał wyjaśnił już uprzednio, że pełna skuteczność ochrony konsumenta, którą zapewniają przepisy unijne, wymaga, aby sąd krajowy, który z urzędu stwierdza nieuczciwy charakter warunku umownego, mógł wyciągnąć wszystkie konsekwencje z tego stwierdzenia –  bez oczekiwania, że poinformowany o swoich prawach konsument poinformowany złoży oświadczenie i będzie domagał się stwierdzenia nieważności warunku umownego. W ocenie natomiast Sądu Okręgowego w Warszawie, przyjęta przez Sąd Najwyższy wykładnia uzależnia możliwość udzielenia konsumentowi takiej ochrony nie tyle od złożenia przez niego oświadczenia, co złożenia go przy spełnieniu określonych warunków, którym może sprostać jedynie w postępowaniu sądowym. Sąd podkreślił przy tym, że wszystkie konsekwencje stwierdzenia nieuczciwego postanowienia umowy, powinny oznaczać nie tylko  brak związania nim konsumenta, ale zapewniać mu skuteczne dochodzenie roszczeń restytucyjnych, w tym odsetek – bez obowiązku składania dodatkowych oświadczeń.

Rozstrzygnięcie powyższej kwestii ma zatem fundamentalne znaczenie dla rozliczenia kredytobiorcy z bankiem w przypadku uzyskania wyroku ustalającego nieważność umowy. Moment, od którego liczone powinno być roszczenie banku o zwrot kapitały będzie bowiem decydujące dla obowiązku zwrotu przez kredytobiorcę kwoty otrzymanej przez bank. Ponadto, będzie miało również znaczenie dla roszczeń restytucyjnych kredytobiorców, w tym momentu, od którego mogą dochodzić od banku odsetek.

 

 

 

Pytania prejudycjalne Sądu Okręgowego w Warszawie, czyli początek biegu terminu przedawnienia roszczeń banków oraz naliczanie odsetek za opóźnienie w przypadku zgłoszenia przez bank zarzutu zatrzymania

Marta Nowacka-Pietras

aplikant adwokacki

W Kancelarii zajmuje się postępowaniami sądowymi, w tym w szczególności sprawami frankowymi, jak również prawem pracy. Jest członkiem zespołu Kancelarii zajmującego się sprawami związanymi z ochroną praw konsumentów na rynku usług finansowych, w tym sprawami kredytów powiązanych z walutą obcą. Ponadto specjalizuje się w prawie pracy. W obszarze jej zainteresowań znajduje się prawo procesowe cywilne. […]

Adres

Czupajło Ciskowski & Partnerzy Kancelaria Adwokacka Sp.p.
ul. Śniadeckich 17
00-654 Warszawa

NIP: 5272819774 | KRS: 0000693729

Filia Kancelarii w Lublinie:
ul. Zana 11a, 20-601 Lublin
lublin@ccka.pl

Filia Kancelarii w Łodzi:
ul. Narutowicza 40/1, 90-135 Łódź
lodz@ccka.pl

Filia Kancelarii w Białymstoku:
ul. Warszawska 6 lok. 32, 15-063 Białystok
bialystok@ccka.pl

Filia Kancelarii w Rzeszowie:
ul. Jana i Jędrzeja Śniadeckich 20D/7, 35-006 Rzeszów
rzeszow@ccka.pl

Filia Kancelarii w Gdańsku:
ul. Jana Heweliusza 11/811, 80-890 Gdańsk
gdansk@ccka.pl

Filia Kancelarii w Olsztynie:
ul. Kajki 10-12, 10-547 Olsztyn
olsztyn@ccka.pl

Napisz do nas

Formularz kontaktowy
Zgoda
* pola obowiązkowe